Ochrona dziedzictwa kulturowego przed przestępczością

„Książka stanowi niemalże pełne kompendium wiedzy na temat ochrony dziedzictwa kulturowego przed przestępczością w prawie i praktyce polskiej. Może być przydatna dla funkcjonariuszy organów państwowych i pracowników organizacji. Może być interesująca dla każdego czytelnika. Powinna stanowić obowiązkową lekturę dla polskiego ustawodawcy”.

Z recenzji prof. dr hab. Katarzyny Laskowskiej

„Autor starał się nie pominąć żadnego ważnego aspektu ochrony dóbr kultury za pomocą norm prawa administracyjnego i prawa cywilnego oraz walki z przestępczością przeciwko dziedzictwu kultury. Omawia je z wielkim znawstwem, wykazując świetną znajomość literatury, polskiego i międzynarodowego porządku prawnego oraz jego historii”. Z recenzji prof. dr. hab. Stanisława Waltosia

„Książkę Olgierda Jakubowskiego należy szczególnie cenić, gdyż oprócz walorów teoretycznonaukowych zawiera ona wiele przemyśleń autora, które z powodzeniem mogą być wykorzystywane także w praktyce, i to nie tylko typowego stosowania prawa, np. przez organy ścigania, ale też w toku jego tworzenia, czyli procesu legislacyjnego (w tym w opracowaniu OSR – oceny skutków regulacji)”.

Z recenzji dr hab. Wojciecha Szafrańskiego, prof. UAM

Spis treści

Wykaz skrótów . . . . 15

Wstęp . . . . . . 23

ROZDZIAŁ 1

Geneza i rozwój rozwiązań mających na celu ochronę

dziedzictwa kulturowego przed przestępczością w Polsce . . . . . . . . . 31

1.1. Geneza regulacji chroniących polskie dziedzictwo kulturowe . . . . . . 31

1.2. Ochrona dziedzictwa kulturowego przed przestępczością

w dwudziestoleciu międzywojennym . . . . . . . . . . . . . . . . 41

1.2.1. Dekret Rady Regencyjnej z dnia 31 października 1918 r.

o opiece nad zabytkami sztuki i kultury . . . . . . . . . . . . 41

1.2.2. Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej

z dnia 6 marca 1928 r. o opiece nad zabytkami . . . . . . . . . 48

1.2.3. Ustawa z dnia 28 marca 1933 r.

o opiece nad muzeami publicznemi . . . . . . . . . . . . . . 54

1.2.4. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej

z dnia 11 lipca 1932 r. Kodeks karny . . . . . . . . . . . . . . 58

1.2.5. Materiały edukacyjne z zakresu przestępstw

dotyczących dzieł sztuki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59

1.3. Zagrożenie i straty polskiego dziedzictwa kulturowego

spowodowane II wojną światową . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62

1.4. Ochrona dziedzictwa kulturowego przed przestępczością

w Polsce Ludowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71

1.4.1. Działania władz komunistycznych w zakresie nacjonalizacji,

kontroli i ochrony dziedzictwa kulturowego w latach 1944–1962 . . 71

1.4.1.1. Dekrety Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego

z 6 września 1944 r. oraz z 15 września 1944 r. . . . . . . 71

SPIS TREŚCI8

1.4.1.2. Dekret z dnia 1 marca 1946 r. o rejestracji i zakazie

wywozu dzieł sztuki plastycznej oraz przedmiotów

o wartości artystycznej, historycznej lub kulturalnej . . . . 72

1.4.1.3. Pozostałe regulacje . . . . . . . . . . . . . . . . . 78

1.4.2. Regulacje prawne poświęcone ochronie dziedzictwa kulturowego

przed przestępczością w systemie prawnym

Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej . . . . . . . . . . . . . . 82

1.4.2.1. Ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury . . 82

1.4.2.2. Ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. – Kodeks karny . . . . 88

1.4.3. Sprawa kradzieży i zniszczenia sarkofagu św. Wojciecha

i jej znaczenie dla kształtowania się rozwiązań prawnych w zakresie

ochrony dziedzictwa kulturowego przed przestępczością . . . . 90

1.4.4. Gwałtowny wzrost przestępczości kryminalnej

o charakterze transgranicznym wymierzonej

w dziedzictwo kulturowe w latach 60. XX w. . . . . . . . . . . 93

1.4.5. Rozwój badań naukowych nad przestępczością

przeciwko dziedzictwu kulturowemu w okresie PRL . . . . . . . 99

1.4.6. Wybrane sprawy przestępstw przeciwko dziedzictwu

kulturowemu z okresu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej . . . . 109

1.5. Ochrona dziedzictwa kulturowego przed przestępczością

w trakcie transformacji ustrojowej . . . . . . . . . . . . . . . . . 116

1.5.1. Czynniki wpływające na wzrost zagrożenia

przestępczością wymierzoną w dziedzictwo kulturowe

w okresie transformacji ustrojowej . . . . . . . . . . . . . . 116

1.5.2. Straty w dziedzictwie sakralnym w okresie transformacji

ustrojowej spowodowane działaniami przestępczymi –

przyczyny, skala, wybrane sprawy . . . . . . . . . . . . . . . 119

1.5.3. Rozwój przestępczości transgranicznej oraz tworzenie grup

przestępczych wyspecjalizowanych w kradzieży i przemycie

dóbr kultury – przyczyny zjawiska i wybrane sprawy . . . . . . . 131

1.5.4. Wpływ strat poniesionych w zasobie dziedzictwa kulturowego

w czasie transformacji ustrojowej na kształtowanie

rozwiązań w zakresie zapobiegania przestępczości

przeciwko temu dziedzictwu . . . . . . . . . . . . . . . . . 141

1.5.5. Wpływ wstąpienia Polski do Unii Europejskiej na rozwiązania

w zakresie kontroli obrotu dobrami kultury . . . . . . . . . . . 143

1.6. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150

ROZDZIAŁ 2

Podstawowe pojęcia związane z ochroną dziedzictwa kulturowego

przed przestępczością . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153

2.1. Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153

2.2. Dziedzictwo kultury a dziedzictwo narodowe . . . . . . . . . . . . 155

9SPIS TREęCI

2.3. Dobro kultury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163

2.4. Zabytek, zabytek archeologiczny,

zabytek o szczególnej wartości dla dziedzictwa kulturowego . . . . . 168

2.5. Muzea, zbiory muzealne, muzealia . . . . . . . . . . . . . . . . . 184

2.5.1. Muzea . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184

2.5.2. Zbiory muzealne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188

2.5.3. Muzealia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192

2.6. Materiały archiwalne, narodowy zasób archiwalny . . . . . . . . . . 193

2.7. Materiały biblioteczne, narodowy zasób biblioteczny . . . . . . . . . 195

2.8. Dzieła sztuki, przedmioty kolekcjonerskie, antyki . . . . . . . . . . . 199

2.9. Dobro o szczególnym znaczeniu dla kultury . . . . . . . . . . . . 203

2.10. Pojęcia prawne w ustawie o restytucji narodowych dóbr kultury . . . . 204

2.11. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211

ROZDZIAŁ 3

Regulacje dotyczące ochrony dziedzictwa kulturowego

przed przestępczością w polskim systemie prawnym . . . . . . . . . . . 213

3.1. System karnoprawnej ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce . . . . 213

3.2. Ochrona dziedzictwa kulturowego przed przestępczością

w przepisach ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami . . . 214

3.2.1. Zadania organów ochrony zabytków w zapobieganiu

przestępczości przeciwko dziedzictwu kulturowemu . . . . . . 214

3.2.2. Kary administracyjne narzędziem w ręku organów

ochrony zabytków w zapobieganiu przestępczości

przeciwko dziedzictwu kulturowemu . . . . . . . . . . . . . 222

3.2.3. Bazy danych dotyczące zabytków i dóbr kultury

utraconych w wyniku przestępstwa . . . . . . . . . . . . . . 227

3.2.4. Księgi ewidencyjne jako narzędzie kontroli obrotu zabytkami . . . 238

3.2.5. Przestępstwa przeciwko zabytkom stypizowane

w rozdziale 11 u.o.z.o.z. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 244

3.2.5.1. Przestępstwo zniszczenia lub uszkodzenia zabytku . . . . 247

3.2.5.2. Przestępstwo nielegalnego wprowadzenia

na obszar RP dóbr kultury pochodzących

z państw niebędących członkami Unii Europejskiej . . . . 254

3.2.5.3. Przestępstwo nielegalnego przywozu dobra kultury

na terytorium RP bez wymaganego pozwolenia . . . . . 259

3.2.5.4. Przestępstwo podania nieprawdy lub zatajenia prawdy

we wniosku o wydanie pozwolenia na przywóz

dobra kultury na terytorium RP . . . . . . . . . . . . 260

3.2.5.5. Przestępstwo zgłoszenia bez pozwolenia

do innej procedury celnej dobra kultury objętego

procedurą odprawy czasowej w związku

z wystawieniem go na komercyjnych targach sztuki . . . 261

SPIS TREŚCI10

3.2.5.6. Przestępstwo nielegalnego wywozu zabytku

i dobra kultury za granicę . . . . . . . . . . . . . . . 263

3.2.5.7. Przestępstwo podrobienia lub przerobienia zabytku . . . 271

3.2.5.8. Przestępstwo wprowadzenia do obrotu przerobionego

lub podrobionego zabytku . . . . . . . . . . . . . . 273

3.2.5.9. Przestępstwo nielegalnego poszukiwania zabytków . . . 274

3.2.6. Wykroczenia w przepisach ustawy

o ochronnie zabytków i opiece nad zabytkami . . . . . . . . . 279

3.3. Ochrona dziedzictwa kulturowego przed przestępczością

w przepisach ustawy o muzeach . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282

3.3.1. Rola muzeów w systemie ochrony

dziedzictwa kulturowego w Polsce . . . . . . . . . . . . . . 282

3.3.2. Przestępstwo nielegalnego wywozu muzealium

niebędącego zabytkiem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289

3.4. Ochrona dziedzictwa kulturowego przed przestępczością

w przepisach ustawy o bibliotekach . . . . . . . . . . . . . . . . . 290

3.4.1. Rola bibliotek w systemie ochrony

dziedzictwa kulturowego w Polsce . . . . . . . . . . . . . . 290

3.4.2. Przestępstwo nielegalnego wywozu

materiału bibliotecznego niebędącego zabytkiem . . . . . . . . 295

3.5. Ochrona dziedzictwa kulturowego przed przestępczością

w przepisach ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach . . 296

3.5.1. Rola archiwów w systemie ochrony

dziedzictwa kulturowego w Polsce . . . . . . . . . . . . . . 296

3.5.2. Przepisy karne stypizowane w ustawie

o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach . . . . . . . . . 302

3.5.2.1. Przestępstwo uszkodzenia

lub niszczenia materiałów archiwalnych . . . . . . . . 303

3.5.2.2. Przestępstwo nielegalnego

wywozu materiałów archiwalnych za granicę . . . . . . 304

3.5.2.3. Przestępstwo zbywania albo pomocy w zbyciu

lub nabyciu materiałów archiwalnych z NZA . . . . . . . 305

3.6. Ochrona dziedzictwa kulturowego przed przestępczością

w przepisach ustawy o IPN oraz o ujawnianiu informacji . . . . . . . . 306

3.7. Ochrona dziedzictwa kulturowego przed przestępczością

w przepisach ustawy o restytucji narodowych dóbr kultury . . . . . . . 313

3.7.1. Restytucja dóbr kultury wyprowadzonych z naruszeniem

prawa z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej

oraz z terytoriów państw członkowskich Unii Europejskiej . . . . 313

3.7.2. Przestępstwo utrudniania postępowania

o zwrot zagranicznego narodowego dobra kultury . . . . . . . 320

3.8. Ochrona dziedzictwa kulturowego w przepisach ustawy

o ochronie Znaku Polski Walczącej . . . . . . . . . . . . . . . . . 322

11SPIS TREęCI

3.9. Ochrona dziedzictwa kulturowego w przepisach ustawy

o ochronie terenów byłych hitlerowskich obozów zagłady . . . . . . 324

3.10. Ochrona dziedzictwa kulturowego w przepisach ustawy

o grobach i cmentarzach wojennych oraz ustawy

o grobach weteranów walk o wolność i niepodległość Polski . . . . . 325

3.11. Ochrona dziedzictwa kulturowego w przepisach ustawy

o ochronie osób i mienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329

3.12. Ochrona dziedzictwa kulturowego w przepisach ustawy o obronie

Ojczyzny oraz ustawy o ochronie ludności i obronie cywilnej . . . . . 330

3.13. Ochrona dziedzictwa kulturowego przed przestępczością

w przepisach kodeksu karnego z 1997 r. . . . . . . . . . . . . . . 334

3.13.1. Przepisy zawarte w kodeksie karnym z 1997 r.

stosowane do ochrony dziedzictwa kulturowego . . . . . . . 334

3.13.2. Odrębny rozdział w kodeksie karnym z 1997 r.

jako kierunek zmian systemu karnoprawnej

ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce . . . . . . . . . 343

3.14. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 347

ROZDZIAŁ 4

Instytucjonalne ramy ochrony dziedzictwa kulturowego

przed przestępczością w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 351

4.1. Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 351

4.2. Organy, służby i instytucje zaangażowane w działania

związane z ochroną dziedzictwa kulturowego przed przestępczością . . . 351

4.2.1. Organizacja struktur w organach ścigania

i Krajowej Administracji Skarbowej . . . . . . . . . . . . . . 353

4.2.2. Wyspecjalizowane instytucje kultury . . . . . . . . . . . . . . 357

4.2.3. Międzynarodowy Ośrodek Szkolenia i Badań

nad Dziedzictwem Kultury w Zagrożeniu . . . . . . . . . . . . 364

4.2.4. Porozumienia międzyresortowe . . . . . . . . . . . . . . . 365

4.2.5. Rzeczoznawcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 367

4.2.6. Społeczni opiekunowie zabytków . . . . . . . . . . . . . . . 370

4.2.7. Właściciele i posiadacze zabytków oraz dóbr kultury . . . . . . . 372

4.3. Czynniki mające wpływ na ochronę dziedzictwa kulturowego

przed przestępczością w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . 376

4.4. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 378

ROZDZIAŁ 5

Wpływ regulacji międzynarodowych i prawa Unii Europejskiej

na ochronę dziedzictwa kulturowego przed przestępczością . . . . . . . . 381

5.1. Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 381

5.2. Ochrona dziedzictwa kulturowego przed przestępczością

w regulacjach i praktyce międzynarodowej . . . . . . . . . . . . . 382

SPIS TREŚCI12

5.2.1. Kierunki zmian dotyczące ochrony dziedzictwa kulturowego

przed przestępczością w prawie międzynarodowym . . . . . . . 382

5.2.2. Umowy międzynarodowe stosowane do ochrony

dziedzictwa kulturowego przed przestępczością . . . . . . . . 386

5.2.2.1. Konwencje międzynarodowe ratyfikowane przez Polskę . . 386

5.2.2.2. Umowy bilateralne . . . . . . . . . . . . . . . . . 393

5.2.2.3. Konwencja UNIDROIT w sprawie skradzionych

lub nielegalnie wywiezionych dóbr kultury . . . . . . . 395

5.2.2.4. Konwencja Rady Europy o przestępstwach przeciwko

dobrom kultury jako nowy model międzynarodowej

ochrony dziedzictwa kulturowego przed przestępczością . . 397

5.2.2.5. Inne międzynarodowe dokumenty i akty prawne

istotne w ochronie dziedzictwa kulturowego

przed przestępczością . . . . . . . . . . . . . . . . 403

5.2.3. Rola międzynarodowych organizacji w przeciwdziałaniu

przestępczości przeciwko dziedzictwu kulturowemu . . . . . . 405

5.2.3.1. UNESCO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 405

5.2.3.2. UNODC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 406

5.2.3.3. ICOM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 407

5.2.3.4. Interpol . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 408

5.2.3.5. WCO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 415

5.2.3.6. Art Loss Register . . . . . . . . . . . . . . . . . . 415

5.2.3.7. Inne organizacje chroniące dziedzictwo kulturowe . . . . 416

5.2.4. Przestępczość przeciwko dziedzictwu kulturowemu

na świecie ze szczególnym uwzględnieniem Europy

w świetle informacji Interpolu . . . . . . . . . . . . . . . . 417

5.2.5. Międzynarodowa współpraca w celu zwalczania

przestępczości przeciwko dziedzictwu kulturowemu . . . . . . 425

5.3. Ochrona dziedzictwa kulturowego przed przestępczością

w prawie i praktyce Unii Europejskiej . . . . . . . . . . . . . . . . 431

5.3.1. Ewolucja regulacji unijnych służących

ochronie dziedzictwa kulturowego . . . . . . . . . . . . . . 431

5.3.2. Rozporządzenia Unii Europejskiej

wykorzystywane do kontroli obrotu dobrami kultury . . . . . . . 434

5.3.3. System zwrotu nielegalnie wywiezionych dóbr kultury

pomiędzy państwami członkowskimi Unii Europejskiej . . . . . . 441

5.3.3.1. Geneza powstania dyrektywy 2014/60/UE . . . . . . . 441

5.3.3.2. Ocena stosowania dyrektywy 2014/60/UE

w latach 2015–2020 . . . . . . . . . . . . . . . . . 447

5.3.3.3. Inne akty prawne i dokumenty kształtujące politykę

Unii Europejskiej w zakresie ochrony

dziedzictwa kulturowego przed przestępczością . . . . . 451

5.4. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 465

13SPIS TREęCI

ROZDZIAŁ 6

Zjawisko przestępczości przeciwko dziedzictwu kulturowemu . . . . . . . 467

6.1. Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 467

6.2. Pojęcia odnoszące się do zjawiska przestępczości w badaniach

nad ochroną dziedzictwa kulturowego . . . . . . . . . . . . . . . 468

6.3. Pojęcie przestępczości przeciwko dziedzictwu kulturowemu . . . . . . 474

6.4. Motywy sprawców przestępstw przeciwko dziedzictwu kulturowemu . . . 478

6.5. Główne formy przestępczości zagrażającej dziedzictwu kulturowemu . . 484

6.5.1. Przemyt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 484

6.5.2. Kradzież i przywłaszczenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . 490

6.5.2.1. Kradzieże i przywłaszczenia z mieszkań

i domów osób fizycznych . . . . . . . . . . . . . . 492

6.5.2.2. Kradzieże i przywłaszczenia z obiektów sakralnych . . . . 493

6.5.2.3. Kradzieże i przywłaszczenia z antykwariatów,

galerii i domów aukcyjnych . . . . . . . . . . . . . . 495

6.5.2.4. Kradzieże i przywłaszczenia ze zbiorów muzealnych . . . 496

6.5.2.5. Kradzieże i przywłaszczenia ze zbiorów bibliotecznych

oraz archiwów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 504

6.5.3. Paserstwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 509

6.5.4. Niszczenie i uszkadzanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . 512

6.5.5. Fałszerstwo i wprowadzanie do obrotu falsyfikatów . . . . . . . 521

6.5.6. Korupcja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 525

6.5.7. Nadużycie władzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 528

6.5.8. Inne czyny wymierzone w dziedzictwo kulturowe . . . . . . . . 529

6.6. Obszary dziedzictwa kulturowego szczególnie narażone

na zagrożenie przestępczością . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 530

6.6.1. Przestępczość przeciwko dziedzictwu archeologicznemu . . . . 531

6.6.2. Przestępczość przeciwko dziedzictwu martyrologicznemu . . . . 537

6.6.3. Zmiany prawne mające negatywny wpływ na ochronę

dziedzictwa archeologicznego i martyrologicznego w Polsce . . . 541

6.7. Skala przestępczości przeciwko dziedzictwu kulturowemu w Polsce . . . 547

6.7.1. Statystyki Policji, Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa

Narodowego oraz Ministerstwa Sprawiedliwości . . . . . . . . 549

6.7.2. Statystyki Straży Granicznej

oraz Krajowej Administracji Skarbowej . . . . . . . . . . . . . 564

6.7.3. Ocena zjawiska przestępczości przeciwko dziedzictwu

kulturowemu w Polsce na podstawie danych

gromadzonych przez służby i organy państwowe . . . . . . . . 572

6.8. Wyniki badania w formie wywiadu z ekspertami z zakresu

zwalczania przestępczości przeciwko dziedzictwu kulturowemu . . . . 574

6.8.1. Opinie ekspertów dotyczące optymalnego modelu struktury

odpowiedzialnej za zwalczanie przestępczości

przeciwko dziedzictwu kulturowemu w Policji . . . . . . . . . 575

SPIS TREŚCI14

6.8.2. Opinie ekspertów w zakresie oceny istniejącego w Polsce systemu

ochrony dziedzictwa kulturowego przed przestępczością . . . . 579

6.8.3. Opinie ekspertów w zakresie oceny, jakie kategorie przestępstw

najbardziej zagrażają dziedzictwu kulturowemu . . . . . . . . . 581

6.9. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 584

Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 587

Źródła prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 591

Inne dokumenty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 602

Orzecznictwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 615

Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 617

Załączniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 663

Spis ilustracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 684

Spis tabel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 687

Spis wykresów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 689

Spis załączników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 690